Logboek – deel 1.

De reis naar Brazilie en het eerste bezoek aan de sloppenwijken (favela’s)

Deze keer, wanneer ik “mijn families” in de sloppenwijken van São Paulo ga bezoeken, wil ik een logboek bijhouden van mijn activiteiten en belevenissen. Iedere keer zal ik een beetje schrijven voor degenen die er in geinteresseerd zijn.

Op de heenreis naar Brazilie vloog ik over de eilandengroep Fernando Noronha. De naam heeft een speciale klank voor mij, want toen ik in 1956 als tienjarige naar Brazilie emigreerde passeerde ons schip, de ms Lavoisier, op enige afstand deze eilanden en mijn vader vermeldde in zijn notities dat het om een deportatie-eiland ging. Nu is er geen gevangene meer te bekennen en is het een ongelooflijk mooi vakantieparadijs geworden.

Meer recent, 1 juni om precies te zijn stortte ongeveer op de plek waar ik ook vloog het Air France vliegtuig neer in de onmetelijk grote en diepe oceaan. Nu hoor je er niets meer van en alleen de nabestaanden van de 228 slachtoffers zijn er nog dagelijks mee bezig. Hun verdriet is dieper dan de atlantische oceaan op die plek en nooit en nooit meer zullen de mensen gevonden kunnen worden die het vliegtuig niet uitgeslingerd zijn.

Tijdens mijn vlucht met mijn vertrouwde KLM heb ik de film “Changeling” gezien, gebaseerd op een echt gebeurd verhaal uit 1928. De zoon van een vrouw verdween (vermoedelijk vermoord door een serie-moordenaar) en een vreemd kind keerde terug, een aantal maanden later. Leuke film, geregisseerd door Clint Eastwood, met in de hoofdrol Angelina Jolie. Een mooie vrouw met grote lippen en mond. Met opmerkelijke uitspraken zoals: “je moet nooit het gevecht beginnen, maar als je vecht, moet je winnen”.

De film gaat over hoop (de moeder die hoopt haar zoontje Walter ooit weer terug te vinden, maar dat is nooit gelukt).

De indruk die de film op me maakte, ondanks het ontzagwekkende en voor mij zo belangrijke aspect van de hoop, was helaas eerder deprimerend dan overweldigend.

Vandaag, voor mijn vertrek naar de wijk in het Noorden van de stad, Cangaiba, waar ik in het Centro Social enkele van mijn medewerkers zal ontmoeten van waaruit ik families zal bezoeken, ben ik eerst naar de Igreja Ortodoxa Antioquina geweest. De kathedaal behoort tot de Byzantijnse kerk die volgens het verhaal door de apostel Petrus, of namens hem door Lucas, is gesticht als de kerk van Antiochië.

Ik herinner me deze stad (Syrie/Turkije) van de verhalen die mijn strenge meester in de klas vertelde, in 1958, omdat de apostelen er samen kwamen. In ieder geval ook Paulus, een driftig mannetje die lange wandeltochten maakte tot aan Rome om het evangelie te verspreiden. Hij schreef brieven die in het Nieuwe Testament zijn opgenomen. Schrijvertje dus.

Ik las onlangs dat dit jaar zijn sacrofaag, in Rome, voor het eerst geopend is. In de aan hem gewijde basiliek, op de plaats waar hij volgens de legende zou zijn gekruisigd.

Nou ja, geopend: er zijn gaten in de marmeren wand gemaakt en met een sonde hebben ze er resten uitgehaald en onderzocht met de koolstof-methode. En ik las dat bevestigd is dat de sacrofaag inderdaad de resten van de heilige Paulus bevatten. In ieder geval van iemand die in de eerste / tweede eeuw geleefd heeft en met alles wat er al bekend was, zal het dus onomstotelijk om Paulus gaan.

De paus was emotioneel toen hij dat vorige maand vertelde, en dat kan ik me goed voorstellen.

Paulus is ook in Efeze geweest waar ik met mijn gezin twee maal geweest ben. De 13^e apostel dus ook en hij is er door de bevolking uitgegooid, want ze hielden er niet van drammertjes. Dat vertelden de gidsen daar toen tenminste. En ik wil dat wel geloven. De eerste christenen, in hun evangelisatie-drang waren zeker niet de heiligen die wij nu veronderstellen dat ze waren.

De Dode Zee rollen doen er een voorzichtig boekje over open, maar aannemelijk is dat er meer bekend is, wat vooralsnog aan iedereen wordt onthouden.

Maar goed, de “Catedral Metropolitana Ortodoxa” een mooie kerk met gouden koepels en ik las dat er Byzantijns Russisch wordt gezongen. De kathedraal is jong, en ik ben pas echt onder de indruk in heel oude kerken; en dat hoeft dan zeker geen kathedraal te zijn met gouden koepels. Een kerk moet vooral niet modern zijn.

Ik was er al vaker langs gekomen maar kon er nooit in; nu dus eindelijk wel, voor de eerste keer. Ik wilde een kaars aansteken maar er was geen vuur. Kennelijk kunnen alleen rokers een kaars opsteken.

Hoewel de kerk echt imposant is, heb ik toch meer met de kapel van Santa Catherina bij het gelijknamige hospitaal. Misschien uit gewoonte, omdat ik er al zo vaak kom als ik hier ben. Misschien ook omdat de kapel veel ouder is en er dus in 1956 ook al was, toen ik hier enige tijd met mijn ouders woonde.

Ik kwam er in 2001 voor het eerst en er zweven dus al best wat gedachten van mij in het rond. Soms pik ik er weer eentje op. Ik ben er geweest in goede en zoals nu in slechte tijden en mij overvalt er soms een gevoel van verlatenheid.

Vanmiddag gesproken met Fatima en Elizama. Fatima is de directrice van het Centro Social de Bom Jesus die ons helpt en die wij steunen. Elizama is de vertegenwoordigster van onze stichting RealAid São Paulo in Cangaiba en omstreken, die het werk doet wanneer ik in Nederland ben. Zij kent in deze wijk alle “symbolisch geadopteerde families”, spreekt ze regelmatig en controleert of onze bestedingen het gewenste doel bereiken.

Er was niets te doen in het Centro Social omdat het gisteren een feestdag was in Sao Paulo en dus de vrijdag ook maar vrijgenomen wordt door iedereen.

We zijn begonnen met de bezoeken reeks. Ik wil, indien mogelijk alle gezinnen bezoeken, hoewel dat niet altijd mogelijk is. Sommigen wonen in nogal gevaarlijke sloppenwijken, waar ik niet in kan zonder gevaar te lopen. Deze families ontmoet ik dus alleen op onze “vergaderingen” in de sociale centra. Sommige sloppenwijken, zoals Crusado II in de andere wijken waar we werkzaam zijn (Santo Andre), i s zo gevaarlijk dat zelfs de medewerkers van het Sociaal Centrum met wie we samenwerken, er niet ingaan.

We hebben vandaag onder meer de familie van Rita bezocht. Zie de foto. Zeven kinderen, en een nogal zieke man en één slaapkamertje. Sommige kinderen slapen op de grond (matras) in de keuken en ook wel in de bijkeuken. De oudste verscheen al toen Rita wel erg jong was, veertien jaar. De jongste, Jonatas, is een maand oud en draag ik op mijn arm op de foto.

Maria Claudiana da Silva heeft twee kinderen en is ongeveer 30 jaar. Net als Rita. Ze is acht jaar geleden vanuit Pernambuco gekomen en wilde graag terug om haar moeder te bezoeken die nogal ziek is. Haar baas (benzinepomp houder) heeft haar de busreis voorgeschoten. Voor haar en het oudste kind, de jongste mag gratis mee maar heeft dan geen stoel. De reis kost 1200 reais en het wordt in kleine gedeelten in mindering gebracht op haar loon.

De busreis duurt drie dagen en ze zal de 30^e weer terug zijn. Dus de 27^e juli moet ze er vandaan reizen.

Ik heb haar de 100 euro (275 real) gegeven, die mijn zus Reina me meegegeven had om aan een goed doel te besteden. Zodat ze onderweg wat eten kunnen kopen. Ik heb haar gezegd dat ze de helft voor de terugreis moet bewaren. Fatima heeft haar wat frisdrank meegegeven, maar het blijft armoe-troef. Zonder de bijdrage van mijn zus was de reis eigenlijk niet mogelijk geweest. Mijn zus heeft er geen idee van wat ze betekend heeft voor Claudiana en hoelang deze vrouw hiernaar al heeft uitgekeken.

Morgen bezoeken we al op tijd families op grotere afstand. Fatima heeft haar auto daarvoor afgestaan en ik ga met Anna Paula en Elizama, naar Tatiana en Betania.

Zoals Rita vorige maand Jonatas kreeg als zevende kind, zo heeft de eveneens straatarme Tatiana Julia Victoria gekregen en woont ze nu in een houten barak waarvoor geen huur verschuldigd is.

Ik zie het morgen wel en zal er dan in het weekend over schrijven.

Ik moet morgen hiervoor om ongeveer 10 uur in Cangaiba zijn.

Ik laat het hier nu bij. Het is hier nu half twaalf geworden en dus bedtijd.

Jan Lukas van der Woude